Жыраулар поэзиясы – қазақтың көне әдебиетінің ең маңызды әрі салмақты салаларының бірі. Ол XV–XVIII ғасырлар аралығында қалыптасып, қазақ халқының тарихи тағдырымен, қоғамдық өмірімен, саяси құрылымымен тығыз байланыста дамыды. Жыраулар поэзиясы халықтың рухани дүниесін, арман-мұратын, елдік санасын қалыптастыруда айрықша рөл атқарды.
Жыраулар поэзиясының тарихи негізі
Жыраулар – тек ақын ғана емес, ел басқару ісіне араласқан, ханның кеңесшісі, батагөйі, рухани көсемі болған тұлғалар. Олар халық пен ханның арасындағы дәнекер қызметін атқарып, ел бірлігі, жер тұтастығы, сыртқы жаудан қорғану мәселелерін поэзия тілімен жеткізді. Асан Қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Бұқар жырау сияқты жыраулар сол дәуірдің саяси-әлеуметтік ахуалын өз шығармаларында айқын көрсетті.
Жыраулар поэзиясының басты тақырыптары
- ел бірлігі мен халық тағдыры;
- ерлік пен батырлық;
- Отаншылдық, туған жерге сүйіспеншілік;
- адамгершілік, моральдық-этикалық құндылықтар;
- өмірдің өткіншілігі, заман сыны.
Жыраулар жеке адамның сезімінен гөрі, халықтың мұң-мүддесін жоғары қойды.
Көркемдік ерекшеліктері
Жыраулар поэзиясына тән басты көркемдік белгілер:
- Толғау жанрының басым болуы – философиялық ой, терең пайым басым келеді;
- Дидактикалық сипат – өсиет, нақыл, ақыл айту түрінде беріледі;
- Образдылық пен символика – табиғат, жануар, көшпелі өмірге тән бейнелер жиі қолданылады;
- Қайталау мен параллелизм – ойды күшейту, әсерлі ету мақсатында қолданылады;
- Ауызша таралу дәстүрі – жыраулар шығармалары ұрпақтан-ұрпаққа жатқа айту арқылы жеткен.
Тілдік ерекшелігі
Жыраулар тілі – көркем, шешен әрі ықшам. Сөздері өткір, мағыналы, философиялық астары терең болып келеді. Көп жағдайда афоризмге айналарлық жолдар кездеседі. Архаизмдер мен көне сөздер жиі ұшырасады, бұл поэзияның тарихи сипатын айқындайды.
Жыраулар поэзиясының маңызы
Жыраулар поэзиясы – қазақ халқының ұлттық санасының, мемлекетшілдік ойының қалыптасуына негіз болған рухани мұра. Ол кейінгі ақын-жазушыларға, соның ішінде Абай поэзиясына да идеялық, көркемдік тұрғыдан үлкен әсер етті. Жыраулар поэзиясы – тарих пен әдебиетті, философия мен саясатты тоғыстырған бірегей құбылыс.
Қорытынды
Қорытындылай келе, жыраулар поэзиясы – қазақ әдебиетінің алтын қазығы. Оның ерекшелігі – халықтық сипатында, елдік мүддені жырлауында, терең философиялық ойында және көркем тілдік өрнегінде. Бұл поэзия бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоғалтпай, ұлттық рухтың қайнар көзі болып қала береді.
«М.Байзақов атындағы №18 жалпы білім беретін мектеп» КММ-нің
қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Касымбекова Жадыра Сапархановна.